Coñécense co nome de chozos, chozas, casetas, e nacen como unha resposta inmediata ás necesidades do home no campo. A maior concentración de gardaviñas atópase nas paisaxes da Rioxa Alabesa, converténdose nun símbolo de identidade, recordatorio de costumes agrícolas de outrora e nun dos elementos patrimoniais máis representativos da cultura vitivinícola da devandita rexión.
Gran parte dos conservados na actualidade, aínda que definitivamente en desuso, son da segunda metade do século XIX, coincidindo coa expansión do cultivo da vide na zona, aínda que existe documentación que sinala que xa se construían no século XVI.
As súas múltiples funcións sempre estaban relacionadas co traballo no viñedo. Os labregos empregábanos como refuxio para gorecerse ante as inclemencias do tempo, aínda que tamén servían como almacén para os apeiros de labranza, para gardar o alimento durante a xornada, ou sinxelamente un teito baixo o que descansar durante as labores do campo.
Outra función, da que deriva o termo gardaviñas, é a de servir como posto de vixía, tan necesario para custodiar as colleitas e evitar os roubos nos campos de cultivo durante os meses previos á colleita. É por iso que algúns construíanse nunha zona elevada dende a que dispoñer dunha adecuada visual da contorna.
Tradicionalmente os gardaviñas erixíanse nas proximidades ou dentro dos campos de cultivo. Trátase dun tipo de construcións moi sinxelas, de mínimo custo e escasa man de obra, que priorizan unha funcionalidade práctica por enriba do deseño estrutural, sendo principalmente os propios labradores os encargados de construilas grazas ao coñecemento transmitido a través de xeracións.
Os materiais empregados eran aqueles que podían atoparse na contorna circundante, sendo as principais materias primas a pedra e o barro. Estes edificios estaban construídos coa técnica de pedra seca, sen argamasa ou cunha cantidade mínima, e os seus muros son de cachotería (isto é, de pedra non traballada) ou de perpiaños, cubertos mediante falsa cúpula de aproximación de fiadas. Estas pequenas pedras solaparíanse unhas por encima doutras de maneira que fosen aproximándose ata pecharse na zona superior. En determinadas ocasións as súas paredes podían revestirse con barro ou terra co obxectivo de impermeabilizalo e illalo do clima extremo.
Xeralmente contaban cunha única planta cuadrangular ou circular, e un elemento adicional do que podían dispor era dun oco no teito para a ventilación do fume do lume ou pequenas aberturas a modo de xanelas para controlar a contorna.
Aínda que o sinalado anteriormente eran as características máis frecuentes, os gardaviñas non tiñan por que seguir un único estilo construtivo. Moi variadas podían ser as tipoloxías, xa fóra segundo a sistema construtivo escollido e os recursos dispoñibles nas proximidades, o tipo de planta, a localización ou sinxelamente variando segundo a destreza do labrador.
O que podemos asumir con total certeza é que os seus construtores aproveitaban as características da paisaxe para a edificación. Desta forma podemos atopar chozos escavados no propio terreo, sendo a técnica construtiva máis básica e que necesitaría dun menor tempo de execución; adxunto a pendentes, que substituirían unha das fachadas; ou totalmente exentos. En determinados casos tamén atoparemos chozos que poderían contar cunha construción anexa para protexer e salvagardar aos animais do traballador e que comunmente son referidos como gardaganados.
